Bài

1

KHẢ NĂNG LỚN LAO CỦA TIỂU THUYẾT
GV: Văn Thị Yến –
Quảng Trị

Bài

1

KHẢ NĂNG LỚN LAO CỦA TIỂU THUYẾT

Đọc: 7 tiết; Thực hành tiếng Việt: 1 tiết; Viết: 3 tiết; Nói và nghe: 1 tiết

YÊU CẦU CẦN ĐẠT
•

Nhận biết và phân tích được một số yếu tố của tiểu thuyết hiện đại
như: ngôn ngữ, diễn biến tâm lí, hành động của nhân vật,…

•

Phân tích được đề tài, câu chuyện, sự kiện, nhân vật, các chi tiết
tiêu biểu và mối quan hệ của chúng trong tính chỉnh thể của tác
phẩm tiểu thuyết; phân tích và đánh giá được sự phù hợp của người
kể chuyện, điểm nhìn trong việc thể hiện chủ đề của văn bản.

•

Nhận biết được những đặc điểm cơ bản của phong cách hiện thực
trong tiểu thuyết và trong sáng tác văn học nói chung.

YÊU CẦU CẦN ĐẠT
 Nhận

biết và phân tích được đặc điểm, tác dụng của biện
pháp tu từ nói mỉa, nghịch ngữ.

 Viết

được văn bản nghị luận, so sánh, đánh giá hai tác phẩm
truyện.

 Biết

trình bày (dưới hình thức nói) kết quả so sánh, đánh giá
hai tác phẩm truyện.

 Biết

xây dựng các chuẩn mực giá trị trong cuộc sống; hiểu và
đồng cảm với những nỗi buồn thể hiện nhân tính và khát
vọng hướng tới sự hoàn thiện của con người

1.
TRI THỨC NGỮ VĂN TIỂU THUYẾT HIỆN ĐẠI
– Tiểu thuyết thuộc loại hình tự sự, là một hình thức cụ thể của
truyện hay truyện kể.
– Tiểu thuyết có dung lượng lớn (phân biệt với truyện ngắn, truyện
vừa), có thể “phản ánh” được hiện thực ở quy mô rộng, bao quát
nhiều cảnh đời, nhiều số phận, đề cập nhiều sự kiện xảy ra trong
thời gian dài và ở các không gian khác nhau.
– Tiểu thuyết tiếp cận hiện thực chủ yếu từ góc độ đời tư, dành sự
quan tâm đặc biệt đến số phận con người cá nhân. Ở điểm này, tiểu
thuyết thường được đưa ra so sánh với sử thi, một hình thức tự sự
xuất hiện từ thời cổ đại, ưu tiên thể hiện những vấn đề lớn của
cộng đồng.
– Tiểu thuyết có thể được viết bằng văn xuôi hoặc văn vần.

Phong cách hiện thực trong sáng tác văn học nói chung và trong
tiểu thuyết nói riêng

- Phong cách hiện thực là phong cách nghệ thuật
chú trọng thể hiện mối quan hệ giữa hoàn cảnh xã
hội với sự hình thành tính cách con người, quan
tâm miêu tả một cách chi tiết, "như thật" những
hình ảnh phong phú, phức tạp của hiện thực cuộc
sống, thường loại trừ sự "tô vẽ" hay lí tưởng hoá.

Phong cách hiện thực trong sáng tác văn học nói chung
và trong tiểu thuyết nói riêng


Phong cách này có lịch sử phát triển lâu dài, tồn tại trong các
sáng tác thuộc nhiều thể loại khác nhau của văn học, nghệ thuật
như: thơ, truyện (bao gồm tiểu thuyết), kí, kịch, tác phẩm tạo
hình... Trong văn học, phong cách hiện thực đạt đến đỉnh cao với
những sáng tác thuộc trường phái hiện thực mà các đại diện tiêu
biểu là 5. Đích-ken (Ch. Dickens - Anh), H. đờ Ban-dắc (H. de
Balzac Pháp), L. Tôn-xtôi (L. Tolstoy - Nga), Ph. Đốt-xtôi-ép-xki
(F. Dostoyevsky - Nga), Lỗ Tấn (Trung Quốc),... Trong văn học
Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX, phong cách hiện thực gắn với tên
tuổi và sáng tác của các nhà văn như Ngô Tất Tố, Nguyên Công
Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao



Phong cách hiện thực thường được đặt trong tượng quan so sánh,
đối lập với phong cách lãng mạn.

BÀI 1:
VĂN BẢN: XUÂN TÓC ĐỎ CỨU QUỐC
(Trích Số đỏ)
Vũ Trọng Phụng

YÊU CẦU CẦN ĐẠT
HS nhận biết và phân tích được một số nét đặc trưng của tiểu thuyết
hiện đại trên các phương diện: khả năng bao quát hiện thực đời sống; góc
độ quan sát, thể hiện nhân vật và hệ thống sự kiện; cách miêu tả nét đặc
thù của ngôn ngữ nhân vật;…
–
HS nhận biết và phân tích được tính chất trào phúng, giá trị hiện thực
của tiểu thuyết
Số đỏ thể hiện qua đoạn trích.
–
HS nhận biết và phân tích được hiệu quả nghệ thuật của các biện
pháp nói mỉa, nghịch ngữ trong đoạn trích.
–
HS có thái độ phê phán tình trạng loạn chuẩn khi đánh giá các hiện
tượng đời sống và nhìn nhận con người, hướng tới việc xây dựng một môi
trường xã hội lành mạnh.
–

I. ĐỌC VÀ TÌM HIỂU
CHUNG

1. Đọc
2. Tìm hiểu chung
a. Tác giả
* Con người và cuộc đời
- Vũ Trọng Phụng (1912 - 1939) là một nhà văn, nhà
báo nổi tiếng của Việt Nam vào đầu thế kỷ 20. Ông quê ở
làng Hảo (trước đây thuộc làng cổ Liêu Xuyên mảnh đất
địa linh sinh ra nhiều nhân tài) nay là thôn Ông Hảo, xã
Liêu Xá, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên, nhưng ông lớn
lên và qua đời tại Hà Nội. 
- Cha ông mất sớm khi ông mới 7 tháng tuổi, mẹ tần tảo
nuôi ông ăn học. 16 tuổi, Vũ Trọng Phụng phải thôi học để
đi làm. 

- Ông là một trong những lứa thanh niên Việt Nam đầu
tiên được giáo dục bằng tiếng Pháp và chữ quốc ngữ.
Vậy nên ông thần tượng nền văn hóa Pháp và tích cực
truyền bá văn học bằng chữ quốc ngữ. 
- Cả đời Vũ Trọng Phụng sống trong nghèo khổ. Vì còn
bà nội và mẹ già nên dù lao động cật lực, ngòi bút của
ông vẫn không đủ nuôi gia đình. Tuy viết về nhiều các
tệ nạn, thói ăn chơi nhưng Vũ Trọng Phụng là một
người đạo đức và sống rất kham khổ. Vì vậy ông mắc
bệnh lao phổi và mất khi mới 27 tuổi.

* Sự nghiệp

- Vũ Trọng Phụng được coi là "Ông vua phóng sự đất Bắc", đồng thời là "nhà
văn mở đầu cho nghề phóng sự của nước ta". Ông vừa là một nhà văn, vừa là
một nhà báo xuất sắc. Dù cuộc đời ngắn ngủi, ông đã để lại rất nhiều tác
phẩm hay. 
- Phong cách sáng tác:
+ Thể hiện thái độ khinh bỉ đối với những mặt tối của xã hội, gọi đó là xã hội
"chó đểu". 
-> Cảm hứng vạch trần sự thật chi phối ngòi bút của ông.
+ Xây dựng những hình tượng nhân vật vừa sắc nét, vừa mang tính đặc thù
của một thời đại cụ thể, vừa thể hiện rõ bản chất của một số trạng huống tồn
tại phổ quát trong cuộc sống. 
+ Là cây bút trào phúng bậc thầy, một đại biểu xuất sắc của trào lưu văn học
hiện thực ở nước ta. 

Một số tác phẩm chính:

- Một số tác phẩm chính:

Tiểu thuyết: Số đỏ, Vỡ đê, Giông tố, Làm đĩ.
+ Phóng sự: Cạm bẫy người (1933), Kỹ nghệ lấy Tây
(1934), Cơm thầy cơm cô...
=> Vũ Trọng Phụng có vị trí quan trọng trong nền
văn học ở nước ta.
b. Tác phẩm
* Xuất xứ

*Thể loại: Văn bản Xuân Tóc Đỏ cứu quốc thuộc thể loại
tiểu thuyết. 
*Hoàn cảnh sáng tác:
- Tiểu thuyết Số đỏ ra mắt độc giả lần đầu tiên trên Hà Nội
báo, được in nhiều kì (nhưng chưa trọn vẹn), bắt đầu từ số 40
(7/10/1936).
Đến năm 1938, tác phẩm được in thành sách tại nhà in Lê
Cường, Hà Nội. Từ đó đến nay, Số đỏ đã được in lại nhiều
lần với một số khác biệt về từ ngữ, chi tiết, chính tả... do
được khai thác từ các nguồn văn bản khác nhau.
Đây là tác phẩm đỉnh cao trong văn nghiệp của Vũ Trọng
Phụng và có vị trí quan trọng trong nền tiểu thuyết Việt Nam
hiện đại.

* Tóm tắt tác phẩm:
Truyện bắt đầu khi bà Phó Đoan đến chơi ở sân quần vợt nơi Xuân tóc đỏ làm việc. Vô
tình Xuân tóc đỏ vì xem trộm 1 cô đầm thay đồ nên bị cảnh sát bắt giam và được bà
Phó Đoan bảo lãnh. Sau đó, bà Phó Đoan giới thiệu Xuân đến làm việc ở tiệm may Âu
Hóa, từ đó Xuân bắt đầu tham gia vào việc cải cách xã hội. Nhờ thuộc lòng những bài
quảng cáo thuốc lậu, hắn được vợ chồng Văn Minh gọi là "sinh viên trường thuốc",
"đốc tờ Xuân". Hắn gia nhập xã hội thượng lưu, quen với những người thuộc tầng lớp
đó. Vì vô tình, hắn gây ra cái chết cho cụ cố tổ nên được mọi người mang ơn. Văn
Minh vì nghĩ ơn của Xuân nên dẫn Xuân đi xóa bỏ lý lịch trước kia rồi đăng ký đi tranh
giải quần vợt nhân dịp vua Xiêm đến Bắc Kì. Bằng thủ đoạn xảo trá, hắn làm 2 vận
động viên quán quân bị bắt ngay trước hôm thi đấu nên Xuân được dịp thi tài với quán
quân Xiêm. Vì để giữ tình giao hảo, hắn được lệnh phải thua. Kết thúc trận đấu, khi bị
đám đông phản đối, Xuân hùng hồn diễn thuyết cho đám đông dân chúng hiểu hành
động "hy sinh vì tổ quốc của mình", được mời vào hội Khai trí tiến đức, được nhận
huân chương Bắc Đẩu bội tinh và cuối cùng trở thành con rể cụ cố Hồng.

* Bố cục
- Phần 1 (từ đầu đến "nhà quán quân quần vợt Xiêm La ra
thử tài với Xuân Tóc Đỏ."): Tình hình chuẩn bị cho cuộc
thi đấu thể thao đặc biệt.
- Phần 2 (tiếp theo đến "các đức vua và quý quan của ba
chính phủ về Sở Toàn quyền."): Diễn biến kịch tính của
"ván quần" giữa Xuân Tóc Đỏ và quán quân quần vợt
-Xiêm
PhầnLa.
3 (phần còn lại): Màn hùng biện của Xuân Tóc
Đỏ và sự tung hô của dân chúng.

III. KHÁM PHÁ VĂN BẢN

1. Ý nghĩa nhan đề đoạn trích

-- Xuân Tóc Đỏ: nhân vật trung tâm của tiểu

thuyết. Nhờ có bản tính nhanh nhẹn, láu cá,
lẻo mép và những cơ may, từ một tên nhặt
bóng ở sân quần vợt, Xuân leo lên xã hội
thượng lưu và trở thành anh hùng cứu quốc.
Điều này chỉ có thể xảy ra ở một xã hội thối
nát, dối trá.
- Cứu quốc: Hành động lớn lao, cao cả, gắn
liền với những người quân tử, những đấng
anh hùng sống có khát khao, có lí tưởng, và
có tài năng.

Ý nghĩa nhan đề đoạn trích
 Đặt nhan đề đoạn trích đầy nghịch lí bằng tên của
một nhân vật có tính tiểu nhân, khôn lỏi cùng với hành
động cao cả là "cứu quốc", Vũ Trọng Phụng đã cho
thấy sự mỉa mai, châm biếm của ông đối với xã hội
thực dân thành thị nước ta lúc bấy giờ, đồng thời khơi
gợi sự tò mò, hứng thú cho người đọc.

2. Tình huống trào phúng
- Tình huống: Vua Xiêm đến Bắc
- Kì nên nhà cầm quyền Pháp
mở giải quần vợt để tranh tài với quán quân của Xiêm. Xuân
Tóc Đỏ - với kinh nghiệm nhặt bóng ở sân quần vợt - đã tự
quảng cáo mình là "giáo sư quần vợt" để đăng kí tham gia đồng thời sử dụng thủ đoạn để hai đương kim quán quân
không thể xuất hiện được. Nhờ thế, hắn được thi đấu, cuối
cùng còn trở thành anh hùng cứu quốc trong lòng quần chúng.
Hắn không chỉ tiến thân nhờ cơ may như những chương trước,
mà đến chương cuối này, hắn đã biết sử dụng các mối quan hệ
xung quanh, thậm chí còn chà đạp lên người khác để đạt được
lợi ích riêng.

Tình huống cụ thể:

Hai nhà quán quân cũ là Hải và Thụ
mất tích, dẫn đến nguy cơ trận
chung kết quần vợt phải hoãn, đồng
thời cũng tạo cơ hội cho Xuân Tóc
Đỏ được ra sân tỉ thí với quán quân
Xiêm La
2. Xuân Tóc Đỏ thắng điểm quán quân
Xiêm La, vô tình đẩy hai nước Việt,
Xiêm đến miệng hố chiến tranh – một
tình trạng nguy cấp phải giải quyết kịp
thời, như kíp nổ cần được tháo ngòi ngay
lập tức

Trong ba tình
huống nêu trên, tình
huống thứ hai là
quan trọng nhất.

3. Đông đảo khán giả đả đảo Xuân,
đòi được giải thích, buộc Xuân và ông
bầu Văn Minh phải biện xảo để xoay
ngược thế cờ

+ Tình huống Xuân Tóc Đỏ đổi thắng thành thua hiển nhiên là
tình huống cực kì phi lí, thể hiện sự cao tay của tác giả trong việc
sử dụng thủ pháp phóng đại. Mặc dù nhìn bề ngoài có vẻ phi lí,
tình huống này vẫn có cơ sở hiện thực: trong chính trị, ngoại giao,
mọi động thái của các bên liên quan đều giống như một nước cờ
biến ảo, khó suy đoán. Qua việc xây dựng tình huống này, Vũ
Trọng Phụng đã thể hiện một cảm quan hiện thực sắc bén, khi
nhận ra tính chất trò hề của những sự kiện được quảng bá rầm rộ
với vô số mĩ từ.

- Mâu thuẫn trào phúng:
+ Quán quân nước Xiêm cũng phải chật vật, thậm chí được nhường
mới thắng được một kẻ nhặt bóng như Xuân Tóc Đỏ. 
-> Ở đâu cũng có "thùng rỗng kêu to". 
+ Để tránh chiến tranh, người thắng cuộc lại phải trở thành kẻ thua
cuộc.
-> Không có sự công bằng thực sự. 
3. Điểm nhìn, Ngôi kể:
+Ngôi kể: ngôi thứ ba mang tính chất toàn tri. Điểm nhìn bên ngoài)
+Tác giả bao quát toàn cảnh sự việc, đẩy nhanh nhịp độ kể và làm
nổi bật tính chất“hề” của toàn bộ những gì được nói tới (với các
nhân vật chỉ hoạt động như con rối, điểm nhìn bên trong không thể
là lựa chọn tối ưu).

4. Các nhân vật trong đoạn trích

a. Nhân vật Xuân Tóc Đỏ

Vị thế
•-

Xưng
hô

Là tia hi vọng của gia đình thượng lưu trước
sự đại bại của bà Văn Minh. Ở phần mở đầu
đoạn trích, Xuân chỉ xuất hiện gián tiếp qua lời
kể của người khác nhưng có thể thấy tất cả
mọi người đặt niềm tin rất lớn vào nhân vật
này.
• => Xuân Tóc Đỏ dường như rất quyền lực và
tài giỏi nên mới được trao vai trò là người cứu
vớt danh dự của gia đình.

• Xuân Tóc Đỏ gọi
quần chúng bằng
những cái tên như
“Quần chúng nông
nổi” và gọi là 'mi”
và hắn tự xưng
“ta”.
• -> Cách gọi này
cho thấy Xuân Tóc
Đỏ coi thường
quần chúng, tự coi
mình là thượng
đẳng, là bề trên, là
một nhân vật cao
cao tại thượng.->
Cách xưng hô cho
thấy tính cách
trịch thượng, tự
kiêu, tự đại của
Xuân Tóc Đỏ.

Hành
động

-

Hành
động

- Tự tung hô mình là "giáo sư quần vợt", là "hy
vọng của Đông Dương" dù thực chất chỉ là kẻ
nhặt bóng.
- Chà đạp lên người khác, giam giữ hai đương
kim vô địch để chính mình trở thành quán quân
thi đấu với quán quân của Xiêm.
- Diễn thuyết thành công khi thua cuộc, từ
người bị quần chúng đả đảo trở thành kẻ cứu
quốc.
 Xuân Tóc Đỏ rất hiểu tâm lí đám đông, giả
vờ vị tha để được quần chúng thông cảm, ủng
hộ.

( Tiếp theo) …